काठमाडौं, साउन २५ ।
नेवार समुदायको मौलिक सांस्कृतिक पर्व गाईजात्रा आज देशभर विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकामा हर्षोल्लासका साथ मनाइँदैछ। दिवंगत परिवारजनको सम्झनामा मनाइने यो पर्वमा गाई वा गाईको प्रतीक झल्किने पहिरनमा सिँगारीएका बालबालिकासहितको शोभायात्रा टोलटोलमा निकालिँदैछ।
गुँला महिनाको दोस्रो दिन पर्ने गाईजात्रा धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक दृष्टिकोणले अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। धार्मिक रूपमा दिवंगत आत्माको यमलोकसम्मको यात्रा सहज बनाउन गाईको रूप वा जुलुस निकालिन्छ, जुन प्राचीन मान्यतासँग जोडिएको छ। सामाजिक रूपमा शोकमा रहेका परिवारजनलाई हास्य, व्यंग्य र सामूहिक सहानुभूतिको माध्यमबाट मानसिक सान्त्वना दिन सकियोस् भन्ने उद्देश्य रहन्छ। यसैगरी, सांस्कृतिक रूपमा यो पर्वले परम्परागत नृत्य, भेषभूषा, संगीत र कला प्रस्तुतिको माध्यमबाट नेवार समुदायको सांस्कृतिक पहिचान जोगाइराख्ने कार्य गर्दै आएको छ।
आज बिहानैदेखि काठमाडौं, भक्तपुर, ललितपुरलगायत उपत्यकाका विभिन्न स्थानहरूमा गाईजात्राको रौनक छ। स्थानीय बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म परम्परागत पहिरन, मुखौटा र विविध हास्य–व्यंग्यात्मक अभिनयसहितको जुलुसमा सहभागी भइरहेका छन्।
इतिहासकारहरूका अनुसार गाईजात्राको प्रारम्भिक रूप लिच्छवि काल (ई.सं. ४थ–९औँ शताब्दी) देखि नै धार्मिक विधि र मृतकप्रति श्रद्धास्वरूप प्रचलनमा थियो। तर यो पर्व औपचारिक रूपमा दरबारस्तरीय बनेको चाहिँ १७औँ शताब्दीमा राजा प्रताप मल्लको पालामा हो। रानीको असामयिक निधनपछि शोकमा डुबेका आफ्ना परिवारजनलाई ढाडस दिने उद्देश्यले उनले गाईको जुलुसमार्फत मृतकका परिवारहरूलाई सहभागिता गराउने आदेश दिएका थिए। यहीबाट गाईजात्रामा हास्यव्यंग्य र नाटकीय प्रस्तुति समावेश हुने परम्परा सुरु भएको मानिन्छ।
समयक्रममा गाईजात्रा उपत्यकामा मात्र सीमित नरही देशका अन्य भागहरूमा पनि फैलिएको छ। २०औँ शताब्दीमा रेडियो, छापा तथा टेलिभिजनको माध्यमबाट यसको हास्य–व्यंग्यात्मक पक्षले राष्ट्रिय रूप लिन थाल्यो। आजको दिनमा गाईजात्रा धार्मिक पर्वमात्र नभएर स्वतन्त्र अभिव्यक्ति, सामाजिक टिप्पणी र सांस्कृतिक पर्यटनको आकर्षक पर्वका रूपमा स्थापित भइसकेको छ।
गाईजात्राले जहाँ एकातर्फ दिवंगतप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्छ, त्यहीं अर्कोतर्फ जीवितहरूबीच हाँसो, एकता र सांस्कृतिक गर्वको अनुभूति पनि गराउँछ। यही विशेषताका कारण गाईजात्रा काठमाडौं उपत्यकाको मात्र होइन, सम्पूर्ण नेपाली समाजको साझा सांस्कृतिक सम्पदा बन्दै गएको छ।